IJsland, de EU en Israël

In dit artikel:

Op 29 augustus stemmen IJslanders over de hervatting van de onderhandelingen over EU-lidmaatschap. Als die gesprekken worden afgerond, volgt later een tweede referendum over daadwerkelijke toetreding. Hoewel het debat vooral draait om visserij, de munt en economische zelfstandigheid, stelt het artikel dat ook de Europese waarden een belangrijke rol spelen.

EU-lidmaatschap vereist volgens de criteria van Kopenhagen eerbiediging van democratie, rechtsstaat, mensenrechten en minderhedenbescherming. De Europese Unie is bovendien een normatieve gemeenschap waarin gelijke behandeling en de bestrijding van discriminatie centraal staan. IJsland geldt als een stabiele democratie, maar heeft een zeer kleine joodse gemeenschap. Daardoor wordt Israël in het publieke debat vaak de belangrijkste invalshoek voor gesprekken over joodse kwesties.

Volgens de auteur waren de betrekkingen tussen IJsland en Israël aanvankelijk juist warm. Diplomatieke documenten uit de jaren vijftig laten zien dat IJslandse diplomaten samenwerking tussen beide kleine, sociaaldemocratische democratieën vanzelfsprekend vonden. In de afgelopen jaren is Israël echter een bron van politieke verdeeldheid geworden. Sinds de door Hamas geleide aanslagen van 7 oktober 2023 en de daaropvolgende oorlogen is kritiek op het Israëlische beleid in IJsland geregeld uitgegroeid tot oproepen tot economische en culturele boycots.

Het artikel benadrukt dat kritiek op nederzettingen, kolonistengeweld, militaire operaties, humanitaire maatregelen en de Palestijnse staatsvorming legitiem is. De grens wordt volgens de auteur bereikt wanneer niet alleen een regering of beleid, maar Israël als staat wordt uitgesloten van normale economische, culturele, academische en sportieve contacten. Daarbij moet worden nagegaan of Israël maatstaven krijgt opgelegd die niet consequent op andere landen worden toegepast. Niet iedere kritiek is antisemitisch, maar volgens de auteur verdient ook kritiek die in mensenrechtentaal wordt verpakt kritisch onderzoek.

Als voorbeeld noemt het artikel een besluit van de gemeenteraad van Reykjavík uit 2015 om Israëlische producten te boycotten. Dat werd na enkele dagen ingetrokken na nationale en internationale kritiek. Ook zijn er oproepen geweest om Israëlische deelname aan het Eurovisiesongfestival te weren en om sinds 2023 bredere boycots in te voeren. Zulke initiatieven kunnen volgens de auteur de indruk wekken dat de enige joodse staat uitzonderlijk onrechtmatig is.

De kern van het betoog is dat het referendum niet alleen over economische samenwerking gaat. Het is ook een test van IJslands en Europees engagement voor gelijke normen, minderhedenbescherming en de bestrijding van discriminatie. Legitieme kritiek op Israël hoeft volgens de auteur niet te verdwijnen, maar algemene uitsluiting past mogelijk niet bij de waarden waarop de EU is gebouwd.